معرفی بزرگترین سازه خشتی جهان : ارگ بم

ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در دنیا بود که محل آن در نزدیکی شهر بم در استان کرمان در جنوب شرقی ایران قراردارد . در مورخ ۵ دی ۱۳۸۲ , در اثر زلزلهٔ شدیدی که شهر بم و حومهٔ آن را تحت تأثیر قرار داد , ارگ بم تقریباً به طور کامل از بین رفت .

«بم و فضای فرهنگی آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است . این ارگ عظیم که در مسیر جادهٔ ابریشم قرار دارد سده ۵ پیش از میلاد ساخته شده‌ است و تا سال ۱۸۵۰ پس از میلاد هم کماکان مورد استفاده بود . به صورت قطع مشخص نیست چرا بعد از آن دیگر مورد استفاده قرار نگرفت .

 

کل سازه یک دژ بزرگ است که در قلب آن , ارگ واقع شده , ولی به دلیل ظواهر پرابهت ارگ , که پر ارتفاع‌ ترین قسمت مجموعه هم به شمار می‌ آمد , کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده می‌ شود .

ساختمان ارگ بم در شکل توسعه یافته اش از دو بخش مردم نشین و حاکم نشین تشکیل شده‌است . بخش حکومتی که در درونی‌ ترین دیوار قرار گرفته , شامل دژ نظامی , عمارت چهار فصل , سربازخانه , چاه آب ۴۰ متری و اصطبل به ظرفیت ۲۰۰ اسب است . بخش رعیت نشین که اطراف بخش حکومتی است شامل ورودی اصلی شهر , مسیر اصلی متصل‌ کننده ورودی شهر به دژ و بازار در امتداد آن , حدود ۴۰۰ منزل و ساختمان‌ های همگانی مانند مدرسه و مکان ورزشی است .

ارگ بم در شمال شرقی شهر بم واقع است . از طرف شمال به رودخانه بم یا رودخانه پشترود , از شرق به یخچال قدیمی و بقایای مسجد حضرت رسول و باغهای محله باغ دروازه , از جنوب به بوستان نو احداث ارگ و محله حافظ آباد و از غرب به محله مزار خواجه مراد محدود است . مجموعه ارگ بم , شامل شهر قدیم و قلعه قریب به 20 هکتار ( 200000 متر مربع ) وسعت دارد و مساحت ارگ و قلعه قریب به شش هکتار است . بخش علیا یا به عبارتی و ارگ حکومت نشین و راءس فرماندهی سیاسی و نظامی شهر بوده و مساکن وبناهای آن رو به جانب قلعه یا این که بخش علیا داشتند مشرف است .

ارگ تاریخی بم , از جمله بزرگترین مجموعه بناهای خشتی است که بیشتراز بیست قرن مورد سکونت همسایه شهر بم قرار گرفته است . این ارگ تاریخی از گونه های معماری متعددی از جمله دیوار حصار , برج و بارو و دروازه های گوناگون , مسجد , بازار , توکل , کاروانسرا , مدرسه , حمام , زورخانه و محله های مسکونی با خانه های اعیان نشین یا این که عامه نشین , بخش حاکم نشین شامل سربازخانه , اصطبل , آسیاب , منزل فرمانده قشون و بخش اقامت حاکم دربرگیرنده منزل حاکم , عمارت چهارفصل و برج دیدبانی تشکیل‌شده شده است .

اگر چه پیرامون تاریخچه شکل گیری این ارگ تاریخی بین دوره های اشکانی و حتی گذشته از آن در زمان هخامنشی اختلاف حیث موجود است البته اکثر وقت ها بناهای آن که در حین پیشین از ز‌لزله برپا بودند به دوره تیموری تا قاجار نسبت داده می شود . با این وجود بخشهایی همانند ایوان مسجد جامع با مقیاس متفاوت و عظیم خود دوره های بسیار قدیمی تر ( همانند قرن چهارم هجری در زمان سامانیان تا قرن هفتم هجری در عصر سلجوقیان ) را یادآوری می نمایند . نهایتا ارگ بم در دوره قاجار خالی از سکنه شده‌است .

 

مشخصات معماری ارگ

مساحت این ارگ نزدیک به ۱۸۰٬۰۰۰ متر مربع است که با دیوارهایی به بلندی ۶ تا ۷ متر و طول ۱۸۱۵ متر احاطه شده‌است . ارگ از دو بخش مجزا تشکیل شده‌است که هریک ویژگی‌های مختص خویش را دارد . حدود ۶۷ برج در مرحله شهر باستانی بم پراکنده شده است .

طرح‌ریزی و معماری ارگ از جنبه‌های متعدد مورد بررسی قرار گرفته‌است . با دقت به شکل ظاهری کنونی ارگ می‌توان گفت طراح یا طراحان , صورت نهایی کل ساختمان و شهر را از به عبارتی قدم‌های ابتدایی مراحل ساخت , پیش بینی کرده بوده‌اند . در زمان هر کدام از مراحل پیشرفت ساخت قسمت ساخته شده از یک شکل کامل برخوردار بوده و هر بخش اضافه می‌توانسته‌است به راحتی به قسمتهای موجود «دوخته شود» .

ارگ در مرکز شهر نظامی در نقطه‌ای با بهترین دید از لحاظه امنیتی قراردارد .

 

ارگ بم

 

ساختمان ارگ بم در شکل توسعه یافته اش از دو بخش مردم نشین و حاکم نشین تشکیل شده است . در فضای شمالی بیرون ارگ , بنای گنبد بزرگ یخدان و در نزدیکی آن دیواره رفیع یخ چاوون جا دارد .

 

بخش حاکم نشین بر فراز قله صخره و در شمال ارگ جا دارد و متشکل از سازه هایی است , همچون ; برج اصلی , چهارفصل , منزل حاکم , چاه آب , حمام , خانه رئیس سرباز خانه ( ساختمان معروف به آسیاب بادی ) , سرباز خانه , دروازه ( ساسانی ) و ساختمان بلند و باروی این تیم را شامل می شود . گفتنی است که جز بنای آسیاب بادی , دیگر بخش های حاکم نشین بر باروهایی سنگی با بلندی نزدیک به هفت متر پایدار شده‌است که در زیر روکش کاهگلی نهفته باقیمانده است , چنین به لحاظ می رسد که در لایه های ما‌نده در محدوده باروی سنگی به ویژه در سطح های زیرین آن کهنه ترین بخش حاکم نشین باشد . در بخش شرقی حاکم نشین دروازه مسدود شده ای است که آن را کد کرم ( خانه کرم ) می خواندند و وجود این پدیده را سندی بر جا ما‌نده از داستان هفتواد تلقی نموده اند .

فضای مردمان نشین یا عامه نشین با حصاری بلند در راستای شرقی غربی از بخش حاکم نشین جداشده و دسترسی این دوبخش به یکدیگر از رویکرد دروازه ای است که از شمال بنای میر طویله به سرباز منزل حاکم نشین می برسد . بخش مردمان نشین را به عصر ای از گسترش ارگ نسبت داده اند , با این درحال حاضر این دوبخش در میان باروی حصینی با 38 ساختمان بلند بزرگ و کوچک جای دارااست که یکپارچه به لحاظ میرسد وتنها دروازه این تیم در میان باروی جنوبی مردمان نشین جاسازی شده‌است . فضای مردم نشین مشتمل بر : دروازه ورودی , بنای سردروازه , راسته بازار , مسجد جامع , بنای زورخانه ( بقاع ) , ساباط و منزل جهودا , میدان تکیه , مسجد پیامبر , گرمابه , مکتب ( خانقاه ) , اصطبل , بنای میراخور و محله های مسکونی است .

ارگ بم

 

بخش رعیت نشین که اطراف بخش حکومتی است و شامل محل ورود اصلی شهر , مسیر اصلی متصل‌کننده ورودی شهر به دژ و بازار در امتداد آن , نزدیک به ۴۰۰ خانه و ساختمان‌های عمومی نظیر مدرسه و مکان ورزش است .

در بین خانه‌ ها ۳ مدل گوناگون موجود هست که قابل توجه می‌باشد : خانه‌ های کوچکتر با ۲ الی ۳ اتاق برای خانواده‌ های فقیر .

خانه‌ های بزرگتر با ۳ الی ۴ اتاق برای طبقهٔ میانگین جامعه که بعضی از آن‌ها دارای ایوان هم هستند .

مجلّل‌ ترین خانه‌ ها با اتاق‌ های بیشتر که به خاطر فصلهای متعدد سال در نقاط متعدد قرار گرفته‌ اند , با یک تراس بزرگ و یک طویله در نزدیکی برای حیوانات . تعداد این خانه‌ ها در ارگ خیلی کم است . از این جمله می‌ توان به خانه سیستانی‌ ها و خانه یهودیان اشاره نمود .

همهٔ ساختمانها از آجرهای رسی پخته نشده یعنی خشت , ساخته شده‌ است . ارگ بم احتمالاً پیش از زمین‌ لرزهٔ ۲۰۰۳ میلادی , بزرگترین مجموعه خشت و گلی جهان بوده‌ است .

 

امنیت ارگ

زمانی که دروازه ورودی شهر بسته بود هیج حیوان یا انسانی نمی‌توانست وارد شود . ساکنان می‌توانستند زندگی خویش را در دوره‌های طولانی ادامه دهند چون به چاه آب , باغ‌ها و حیوانات اهلی در درون ارگ دسترسی داشتند . وقتی که شهر نظامی ساخته شده بود ساکنان می‌توانستند در شهر بمانند و سربازان می‌توانستند از آن دفاع کنند چون ارگ توسط دیوارهای بلند و برج‌ها محصور بود .

 

سیستم تهویهٔ مطبوع ارگ

علاوه بر نمای برجهای نگهبانی و رئوس تزئین شدهٔ دیوارهای مرتفعِ دژ در خط افق , بادگیرهای این سازه بسیار با شکوه جلوه می کنند . بادگیرها ساختارهای بیرون زده‌ای از بناها می باشند که برای تصاحب کردن باد و هدایت آن به درون بناها استفاده می شوند . گاهی اوقات در مسیر باد به درون ساختمان حوضچهٔ آبی‌رنگ را تعبیه می‌کنند تا به این شیوه درون بنا خنک شود و گرد و خاک را بزداید . برای بناهای مختلف از گونه های مختلفِ بادگیر استفاده می‌گردد . برای مثال , برای بناهای کوچکتر از بادگیرهای تک‌سازه‌ای و برای بناهای بزرگتر و مهمتر از بادگیرهای چهارسازه‌ای به کارگیری میشود تا باد را از جهات گوناگون به داخل بنا هدایت نمایند .

 

 

بازدید : 46 بازدید
تعداد دیدگاه در این پست 0 نظر .

 

نظر خود را ارسال کنید