قنات زارچ / اثر ملی ثبت شده در یزد

در چهلمین اجلاس میراث جهانی یونسکو که ژوئیه 2016 در استانبول برگزار شد , یازده قنات ایرانی تحت عنوان بیستمین اثر ایران بر طبق دو معیار از ۶ معیار فرهنگی کمیته میراث جهانی مشتمل بر سند بی ‌همتا یا این که دست ‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی و نمونه‌ای برجسته در معماری یا تکنولوژی که مرحله مهمی از مورخ آدم را نشان دهد , در فهرست میراث جهانی قرار گرفت .

پرونده ۱۱ قنات ایرانی با داشتن تکنولوژی گوناگون و با قدمت بیشتراز ۲۵۰۰ تا ۲۰۰ سال به یونسکو جهت ثبت جهانی ارائه شد و بعداز بررسی و تأیید کارشناسان یونسکو این پرونده ثبت و در فهرست اثر ها جهانی قرار گرفت . یازده قناتی ایرانی که ثبت جهانی شده ‌اند , هرکدام به لحاظ قدمت , نوع معماری , عمق , ارتفاع و مشخصاتی از این دست , مخصوص و بی سابقه میباشند .

قنات زارچ یکی از قنوات اولیه و از کهن ‌ترین قنات ‌های جمهوری اسلامی ایران است . قسمتی از این قنات در شهر یزد واقع شده و تعدادی از میله‌ های آن در محل مسجد جامع یزد قرار گرفته است . این قنات گذشته از اسلام وجود داشته و بعداز آن , مسجد جامع یزد را در اطراف قنات سازه نموده ‌اند . از آب قنات زارچ ۸۰۰ خانوار کشاورزی به کار گیری می ‌کنند و حدود ۲۵ هکتار سطح زیر کشت باغی از جمله باغات انار , انگور , انجیر , سیب , پسته و هلو به همراه ۴۰۰ هکتار سطح کشت زراعی تحت پوشش این قنات قرار دارد .

قنات زارچ در تاریخ ۱۶ تیر ۱۳۸۴ با شماره ۱۴۸۳۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید .

قنات زارچ

مشخصات قنات زارچ :

تعداد میله‌ها : ۲۱۱۵ حلقه

عمق مادر چاه : ۸۵ متر

آبدهی فعلی : ۲۵ لیتر در ثانیه

تعداد مالکین و شاربین : ۸۰۰ خانوار کشاورز

مرحله زیر کشت باغی قنات : حدود ۲۵ هکتار

مرحله زیر کشت زراعی : حدود ۴۰۰ هکتار

قنات زارچ با حدود صد کیلومتر ارتفاع و تعداد چاه ‌های ۲۱۱۵ حلقه , سابقه ای بیشتراز سه هزار سال در کشور دارد . مبدأ این قنات در اطراف روستای فهرج است که بعد از طی روستاهایی نظیر خویدک , دهنو و اکرمیه وارد شهر یزد گردیده از محلات متعدد شهر از جمله میدان امیر چقماق عبور کرده و بعد از گذر از مسجد جامع , از شهر یزد خارج و بطرف زارچ حرکت می نماید .

تنی چند از میله های آن نیز در محل مسجد جامع یزد قرار دارد . این مسئله نشان می‌دهد که‌این قنات پیشین ازاسلام وجود داشته و بعد از آن , مسجد جامع یزد را در حریم قنات سازه نموده اند تا از روش پایاب از آب قنات جهت وضو گرفتن استفاده شود .

یکی‌از ویژگی های قنات زارچ مقطع مربعی آن ها است که عمر حفر آن به زمان زرتشتیان بر می گردد . تا نیم قرن پیش آبدهی قنات زارچ بیش از ۱۵۰ لیتر در ثانیه بود ولی به دلیل حفر بی‌ رویه چاه‌ های عمیق و نیمه عمیق در حریم آبی قنات , آبدهی آن به شدت کاهش یافته است .

مظهر این قنات در شهر زارچ واقع شده و دارنده سه شاخه یا این که تونل تحت زمینی جدا از هم است که تونل های آن ; شیرین , شور و ابراهیم خویدکی اسم دارد . اما دو شاخه‌ شیرین و ابراهیم خویدکی , شاخه‌ های خشک شده قنات زارچ هستند و هم‌ اکنون فقط شاخه شور به طول ۷۲ کیلومتر آبدهی دارد که آبدهی این شاخه در بالا‌دست قنات ۶۰ لیتر در ثانیه بوده البته در مظهر قنات ۲۸ لیتر در ثانیه است .

با کاهش میزان آبدهی قنات , فاضلاب و آلودگی ‌های آب قنات هم آشکار شد . توسعه شهر یزد طی چند قرن گذشته , ساختمان سازی در حریم قنات , ریزشی بودن سقف و دیواره مجرای قنات و میله چاه ها , نشست فاضلاب ها به داخل قنات و قرار دادن لوله های فاضلاب در بعضی بخشها در دالان قنات مشکلات بسیاری را برای این قنات قدیمی به وجودآورده است و در نهایت به مرگ خاموش آن سبب ساز شد . چه بسا در حال حاضر سی کیلومتر از قنات زارچ که از زیر شهر یزد عبور می نماید در دو نقطه در بافت دیرباز قرار گرفته که این بخشها فاقد فاضلاب می باشند و برخی از منازل مسکونی فاضلاب خویش را به درون قنات هدایت کرده اند , گرچه با تمهیداتی این معضل به حداقل رسیده ولی همچنان ادامه دارد . هدایت فاضلاب ‌ها به قنات چه بسا سبب ایجاد گاز ” co2 “ در قنات شده که این دستور لایروبی را برای مقنیان مشکل و خطرآفرین کرده است .

قنات زارچ

مدیریت قنات

مدیر , حفظ , نگهداری , تقسیم و توزیع آب به عهده شورای قنات زارچ می ‌باشد که پنج نفر عضو داشته و از سوی کلیه مالکین و شاربین قنات تعیین می ‌شوند . دو نفر از محل سرچشمه زارچ و سه نفر از محل جمع زارچ انتخاب گردیده اند . شورای قنات یک نفر را به عنوان نماینده تام‌الاختیار به زمان یکسال معرفی می ‌نمایند تا از همه مالکین و شاربین قنات خودیاری عده کرده و همینطور رابط بین کشاورزان و اداره ها مربوطه باشد . نماینده مذکور جهت حفاظت و حفظ و حفر پیشکار قنات ( محل انتهای قنات در کوره بعداز مادر چاه را پیشکار گویند ) مقنی و کارگر قنات به کار می‌گیرد تا به نحو احسن هر مدل عملیات مورد نیاز را به خوبی انجام دهد و دستمزد کارگران را پرداخت کند .

از سوی شورای قنات دو نفر به عنوان میرآب هم جهت توزیع و تقسیم آب قنات , یکی در محل سرچشمه و دیگری در محل جمع زارچ به مدت یک سال انتخاب می ‌شوند . میرآب با مراجعه به دفتر ها آب برنامه و حقابه میزان مالکیت هر فرد و بر حسب نوبت , آب را به کشاورزان تحویل می ‌دهند .

بازدید : 21 بازدید
تعداد دیدگاه در این پست 0 نظر .

 

نظر خود را ارسال کنید