مسجد جامع تبریز

مسجد جامع تبریز مربوط به دوره سلجوقیان تا زمان قاجار است . هسته کلیدی این مجموعه نمازخانه ای به اسم ( جامع تبریز ( است که تاریخ ساخت آن مشخص نیست و در طی تاریخ , تعمیرات و تغییرات اکثری به خویش چشم است . بناهای دیگر به‌تدریج به‌این هسته حیاتی افزوده شده‌است . محراب داخلی مسجد جامع مرتبط با زمان ایلخانی می‌باشد و محراب این مسجد قدیمی‌ترین محراب شهر تبریز است . این اثر در مورخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۷۱ به‌ تیتر یکی‌از اثر ها ملی جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است .
مسجد جامع تبریز یکی‌از بناهای تاریخی شهر تبریز است . این مسجد که در کتاب‌های تاریخی از آن به‌ عنوان جامع کبیری هم نام برده شده‌است , از ابتدای تاسیس مسجد جامع شهر تبریز بوده و بازار تبریز , گرداگرد آن صورت گرفته‌ است .

او‌لین پایه های این مسجد در زمان حکومت سلجوقی صورت گرفت و آنچه را که ما تحت عنوان مسجد جامع فعلی می شناسیم متشکل از4 مسجد به هم چسبیده حجت‌الاسلام بزرگ – حجت‌الاسلام کوچک – اسماعیل خان قلی و آلچاق مسجد می باشد که در کل مسجد جامع را تشکیل داده اند .

تاریخ بنا و نام بانی اولیه آن مشخص نیست , جمع ای آن را از مساجد صدر اسلام می دانند . پاره ای دیگر بنای قدیمی را به زمان سلجوقیان نسبت می دهند .

درکتاب ( مرزبان نامه ( , به جامع تبریز اشاراتی شده که مؤید آبادانی و شوکت آن دربین سالهای 622 – 607 ه – . ق عصر اتابک ازبک بن محمد بن ایلدیگز – است . حاج طالب خان تبریزی – بانی مدرسه طالبیه تبریز در سال 1087ه – . ق دروقف نامه مدرسه خود از این مسجد به اسم جامع کبیر تبریز نام می موفقیت . با دقت به مطالب فوق به نظر می برسد که بنای اولیه مسجد حداقل مربوط به زمان سلجوقی بوده و در دوره های گوناگون , از شکوه و اعتبار خاصی برخوردار بوده است .

سعد الدین ورواینی , کاتب مرز بان نامه در قرن هفتم هجری قمری , آورده است که خواجه ابوالقاسم ربیب الدین هارون بن علی , وزیر اتابک ازبک , کتابخانه باشکوهی در مسجد جامع تبریز بنا نهاد .

اسم این مسجد جامع در کتاب های دوره مغولان به دفعات آمده و در کتاب روضات الجنان و جنات الجنان از آن با نام ( جامع کبیر ( یاد شده است . در کتاب تاریخ عالم آرای امینی , به عمارت و تعمیر این مسجد به عملکرد سلجوق شاه بیگن , همسر اوزون حسن آق قویونلو , اشاره شده‌است .

بنای این مسجد جامع , از بناهای قرون اولیه هجری قمری به شمار می رود که در محدوده بازار تبریز واقع می باشد و مشهور به مسجد کبیر و یا این که مسجد جمعه است . محراب رفیع گچ بری شده مسجد , از عصر ایلخان به جای باقیمانده است .

در عصر معاصر , حاج محمد باقر کلکته چی – از تجار تبریز – تعمیرات مفصلی در این مسجد به کار آورد و یک کتابخانه جدید و تالار مناسبی برای مطالعه طلاب علوم دینی احداث کرد . تعمیرات انجام یافته اگر چه شکل جدیدی به سازه داده , البته پایه های قطور و طاق های رفیع و آجرهای فوق العاده بزرگ آن , نشانه عمر زیاد بنای اولیه مسجد است . بنای کنونی مسجد , مستطیل شکل است و کلأ با آجر و گچ سازه شده و دارای دو ورودی است که یکی درجانب شمال جای دارد و ازطریق صحن , و دیگری از سمت جنوب به کوچه مجاور گشوده می شود . ازدر دومی ابتدا وارد الچاق مسجد و ازآنجا وارد مسجد جامع می شوند . کف مسجد , ازسطح زمین های اطراف پایین تر است که گواهی بر عمر بنا محسوب می گردد . ارتفاع مسجد که ازجنوب به شمال امتداد دارد , حدود 62متر است و قسمت اواسط آن که دارای طاق بلند و بزرگی است , 15 مترعرض دارد . ارتفاع مسجد به دو قسمت تقسیم می شود : قسمت نخستین که قدری کم پهنا است , به ارتفاع 28 متر , ازبخش جنوبی که به ارتفاع 32 متر است , به وسیله دو جرزعریض جدا از هم می شود . درانتهای این قسمت , محرابی ازسنگ مرمر سفید معمولی با طرح های مارپیچ تزیینی به شیوه صفوی به دیده می خورد . در دیوارهای شرقی وغربی قسمت جنوبی , پنج طاق دوطبقه به پهنا 60/3 و طول 60/4 متر درتعمیرات اوایل عصر قاجار ایجاد شده است . پایه های این مسجد , بسیار کلفت و آجرهای آن فوق العاده بزرگ است . تیم مسجد بسیار معمولی و بی آلایش و عاری ازهرگونه کاشیکاری یا حجاری است . تنها در بالای طاق محراب , کتیبه ای گچبری به خط کوفی ازدوره ایلخانان مغول باقی باقی‌مانده است . پشت دیوار شرقی این سازه , مسجد بزرگ و تاریکی با آبادی ستون و طاق های ضربی آجری موجود هست که به مسجد زمستانی معروف است و ممکن است عمر زیادی نیز دارد . این قسمت , درسال های اخیر , تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی به شکل اولیه بازسازی شده‌است . مسجد جامع دارای دو سنگ متن تاریخی است . سنگ متن اولیه که بر دیوار پایه غربی طاق میانی نصب شده , از کالا مرمر به بعد ها 12/1×70/1 متر مشتمل است بررؤیای شاه تهماسب صفوی که حضرت ولی عصر ( عج ( را دیده و آن حضرت , وی را به کنسل تمغاات ( بخشی از مالیات ها ) و احسان و گذشت درباره مردمان فرمان فرموده اند . این کتیبه در سال 972 هجری قمری به خط ثلث شیوا به مداد علاءالدین محمد تبریزی – خوشنویس معروف دربار صفوی – به حرفه تحریر درآمده است . کتیبه دوم نیز در بالای در شمالی مسجد جامع نصب شده و شامل فرمانی از سلطان پادشاه حسین صفوی و به خط محمد مؤمن تپریزی است . این کتیبه , تاریخ به سال 1106ه – . ق و به خط ثلث عالی است که در آن , فرمان شاه صفوی به رستم خان سالار سپه و بیگلر بیگی آذربایجان صادر شده که قمارخانه ها و روسپی منزل ها و چرس فروش ها را ببندند و حد شرعی درحق مرتکبین جاری گردد . همچنین اهالی و اوباش را ازکبوتر پرانی , گرگ دوانی , قوچ بازی و گاوبازی که باعث خصومت و فساد است , منع کرده , مرتکب را مجازات نمایند .

مسجد جامع تبریز

قدیمی‌ترین بخش آن شبستان وسیعی است از تاق و گنبدهایی بر فراز ستون‌ های هشت‌ گوش آجری که زینت‌ بخش آن گچ‌ بری‌ های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان ( مقارن سلجوقیان ) است . مسجد جامع در دوره ایلخانان مغول مورد توجه و تعمیر بوده و بخش‌ هایی به آن افزوده شده‌ است .

در عصر حکومت آق‌قویونلویان در آذربایجان گنبدی رفیع مزین به انواع کاشی کاری‌ های معرق به وسیله سلجوق‌ شاه بیگم زن اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز نیز پایه‌ ها و گوشه‌ هایی از کاشی‌ کاری‌ های آن باقیمانده است .

در زمین‌ لرزه سال ۱۱۹۳ هجری که بسیاری از سازه های تبریز آسیب دید , این مسجد هم از خرابی در مصون نماند . مسجد فعلی با پایه‌ های متین و پوشش تاق و چشمه بعد از زلزله در اوایل حکومت قاجار و بوسیله حسینقلی‌ خان دنبلی حاکم وقت سازه شده‌ است و از آثار مهم دوره قاجاریه می باشد .

بازدید : 26 بازدید
تعداد دیدگاه در این پست 0 نظر .

 

نظر خود را ارسال کنید